Omgaan met een schokkende gebeurtenis op het werk

Een arbeidsongeval, plotseling overlijden van een collega of een gewelddadige overval betekent voor vrijwel iedere werknemer een schokkende ervaring. Wat brengt dit teweeg en welke praktische richtlijnen zijn er voor werknemers, collega's en leidinggevenden?

Belang van goede zorg

Blijven rondlopen met een dergelijke ervaring kan zorgen voor stress, ziekte of zelfs langdurige arbeidsongeschiktheid. Schokkende gebeurtenissen op het werk die niet goed verwerkt zijn, kunnen leiden tot een posttraumatische stressstoornis.

Acute stresssituaties

Iedereen maakt stressvolle gebeurtenissen mee. Wanneer deze zich plotseling voordoen en schokkend zijn, spreken we van acute stresssituaties. Een groot aantal van deze gebeurtenissen is direct met het werk verbonden, zoals

  • agressieve klanten
  • intimidatie van hulpverleners
  • explosies, branden
  • de plotselinge dood van een collega

Dergelijke schokkende gebeurtenissen roepen meestal intense gevoelens op van schrik, machteloosheid, verbijstering en angst, ook al reageren werknemers in dergelijke situaties, opvallend genoeg, meestal adequaat. Bij sommigen zijn de emoties zo overweldigend dat zij juist helemaal niets lijken te voelen, alsof ze vanaf een afstand naar zichzelf en de situatie kijken.

Normale reactie op een schokkende situatie

Deze stressreacties, ook al kunnen ze het functioneren belemmeren, worden gedurende de eerste maand in principe beschouwd als normale reacties op een abnormale en schokkende gebeurtenis.

Overweldigende gevoelens en emoties

Bij een psychisch trauma kunnen mensen last hebben van overweldigende gevoelens en emoties. Dit kan veel angst en verwarring veroorzaken. De heftige gevoelens en emoties zijn normaal na een trauma en zullen na verloop van tijd minder worden.

Een schokkende gebeurtenis roept afwisselend verschillende gevoelens op. Het ene moment ben je boos, het andere moment verdrietig en weer een ander moment overheerst de angst of paniek. Je kan de indruk hebben heen en weer geslingerd te worden tussen je emoties. Veelvoorkomende emoties en gevoelens zijn:

  • Verdriet
  • Angst
  • Machteloosheid
  • Schuldgevoel
  • Onbegrip
  • Boosheid

Andere klachten

Het in je hoofd opnieuw beleven van de gebeurtenis (flashbacks, nachtmerries) kan plotseling en zonder aanleiding gebeuren of door bepaalde triggers (plaatsen, geuren, beelden,...). Het opnieuw beleven van de gebeurtenis kan een lange tijd wegblijven en dan plotseling weer terugkomen. Vermijding, zich terugtrekken, geheugenverlies en slaapproblemen kunnen voorkomen. Verder kunnen een verhoogde waakzaamheid (op je hoede zijn voor gevaar, snel schrikachtig reageren of prikkelbaar reageren) en lichamelijke reacties (zweten, een gespannen gevoel, hartkloppingen, snelle oppervlakkige ademhaling en duizeligheid of een zenuwachtig gevoel hebben) voorkomen.

Deze reacties kunnen voorkomen, maar dat hoeft niet bij iedereen het geval te zijn. Bovendien kunnen de reacties na enige tijd weer verdwijnen.

Posttraumatische stress-stoornis

Een posttraumatische stressstoornis (PTSS) kan ontstaan wanneer een traumatische gebeurtenis niet goed wordt verwerkt. De klachten zijn een combinatie van lichamelijke en psychische verschijnselen. Deze verschijnselen zijn in wezen een normale reactie als gevolg van ernstige stressgebonden situaties. Er is sprake van beroepsgebonden PTSS als de schokkende gebeurtenis tijdens het werk heeft plaatsgevonden.

Of zich PTSS ontwikkelt, hangt onder meer af van de betekenis van het trauma voor het individu, al dan niet ervaren steun uit de omgeving en de vaardigheden om met ernstige gebeurtenissen om te gaan (coping).

Typische verschijnselen bij PTSS

  • herbeleving van de gebeurtenis
  • vermijden van herinneringen of emotionele uitschakeling hiervan
  • depressie
  • ernstige prikkelbaarheid met slaapstoornissen
  • extreme spanning als gevolg van bepaalde prikkels
  • heftige schrikreacties

De diagnose PTSS wordt altijd door een arts of andere deskundige op het terrein van psychische klachten gesteld.

Opvang

Werknemers hebben na een traumatische ervaring allereerst behoefte aan erkenning en serieuze aandacht.

Dat geldt niet alleen voor de eerste uren en dagen, maar ook gedurende de maanden en soms jaren daarna. Tijd en ruimte stellen de werknemers in staat om het eigen verhaal te vertellen en de daaraan verbonden gedachten en gevoelens te ventileren. Uit onderzoek onder medewerkers in de gezondheidszorg bleek sociale steun het belangrijkste element en dan met name steun van collega’s. Ook kwam naar voor dat de meeste medewerkers vrijuit en flexibel willen kunnen praten over gebeurtenissen en graag professionele hulp als optie aangeboden krijgen.

Daarnaast blijkt het natuurlijke verwerkingsproces na traumatische gebeurtenissen te bestaan uit vijf kerncomponenten:

  • Wachten en de reacties op de gebeurtenis in de gaten houden
  • Rust en ontspanning
  • Bevrijding vinden van lichamelijke (stress) klachten
  • Hervatten van de routines en controle ervaren
  • (Gematigde) confrontatie met de stressvolle herinneringen

Aandachtspunten voor de opvang van medewerkers na een traumatische gebeurtenis zijn:

  • Contact met collega’s
  • Praten over wat er gebeurd is
  • Een informele en niet-sturende omgeving
  • Snel (binnen 24 uur) hulp aanbieden en niet pas in een later stadium
  • Zelf kunnen beslissen of je van de aangeboden hulp gebruik wilt maken
  • Informatie krijgen over wat je kan verwachten na een traumatische gebeurtenis

Adviezen voor wie een traumatisch incident meemaakte en voor collega’s

Voor wie een traumatisch incident meemaakte:

  • Geef jezelf de tijd te herstellen; je zal enige tijd niet jezelf zijn. Realiseer je dat je reacties een onderdeel zijn van het herstel. Wees geduldig met jezelf
  • Vraag om steun en begrip van naasten en collega’s
  • Praat over je ervaring met directe collega’s, met name als zij de situatie kennen
  • Vermijd alcohol, drugs, kalmeringsmiddelen en slaapmedicatie
  • Hervat je dagelijkse routine zo snel mogelijk, met name ook sportieve activiteiten
  • Probeer het werk niet te vermijden: het is een natuurlijke neiging om de plek te vermijden waar de traumatische gebeurtenis heeft plaatsgevonden. Het is erg belangrijk om niet in een patroon van vermijding te komen, maar ‘weer op het paard te gaan zitten, nadat je er bent afgeworpen'
  • Geef structuur aan je dagindeling, blijf bezig
  • Neem de komende weken geen belangrijke beslissingen
  • Probeer de dingen te doen die je normaliter ontspannen en leuk vindt.
  • Eet gebalanceerd en regelmatig, ook als je geen eetlust hebt.
  • Probeer niet 'sterk' te zijn; ga huilen, angstig zijn of andere gevoelens niet uit de weg. Vechten tegen je emoties maakt het herstel alleen maar moeilijker
  • Het is nuttig op tijd professionele hulp in te schakelen als je het gevoel hebt dat je het alleen niet kan verwerken. Het doel van hulp is complicaties te voorkomen, in plaats van achteraf problemen op te moeten lossen

Voor collega’s:

  • Luister zorgvuldig, geef je collega de tijd en ruimte. Het is belangrijker te luisteren dan om iets te zeggen of te doen
  • Probeer te begrijpen dat wat je collega doormaakt echt en stressvol is. Toon begrip, het is geen kwestie van schuld. Wat je collega het meeste nodig heeft, is erkenning en aanvaarding van zijn/haar gevoelens en reacties
  • Help hem/haar het gevoel van veiligheid terug te krijgen
  • Verwacht niet dat iemand direct weer dezelfde verantwoordelijkheden aankan. Help bij het langzaam hervatten van de dagelijkse routine ('niet alles ineens')
  • Maakt je geen zorgen of denk niet dat er iets ernstigs is wanneer je collega overweldigd wordt door emoties en bijvoorbeeld huilt. Intense emoties en fysieke symptomen zijn normaal na een traumatische gebeurtenis. Hier helpt steun en 'het de tijd geven’
  • Vat angst, boosheid of andere emoties zeker niet persoonlijk op
  • Vertel niet dat 'het erger had kunnen zijn en dat je collega geluk gehad heeft'. Dat valt doorgaans in slechte aarde
  • Vermijd adviezen als: 'denk positief', 'laat het achter je', 'probeer er niet aan te denken', of 'wees sterk'. Ze helpen niet en geven de getroffene het gevoel zwak te zijn of niet capabel omdat ze de negatieve ervaring niet uit hun hoofd kunnen zetten

De rol van (HRM-)managers

Onderzoek wijst uit dat de manier waarop een organisatie omgaat met de nasleep van een traumatisch incident, diepgaande effecten heeft. Het is niet alleen van invloed op het herstel van de betrokken medewerker(s), maar ook op collega’s, de productiviteit en de betrokkenheid ten aanzien van de organisatie in de toekomst.

Of er nu al wel of niet een traumatisch incident heeft plaatsgevonden, het is duidelijk dat organisaties voorbereid moeten zijn op een dergelijke gebeurtenis en op de reacties van medewerkers die hierbij kunnen optreden: paniek, angst of geweld aan de kant van het slachtoffer, de getuigen of zelfs bij de veroorzaker.

(HRM-)managers spelen een zeer belangrijke rol in de bescherming van het personeel, door te zorgen voor voldoende ondersteuning van de medewerkers na traumatische gebeurtenissen.

Wanneer ze dit niet (goed) aanpakken, kan dit resulteren in meer schade voor de organisatie dan het aanvankelijke incident zelf.

Dit is trouwens ook het geval bij incidenten buiten de werkomgeving waarin medewerkers betrokken raken. Verder dienen managers zich te realiseren dat traumatische gebeurtenissen op elk moment kunnen plaatsvinden. Risicotaxatie is daarom een noodzakelijke eerste stap om te bepalen hoe groot de kans op bepaalde gebeurtenissen is, en welke instrumenten geïmplementeerd moeten worden om deze zoveel mogelijk te voorkomen.

Op basis hiervan dient een effectief posttrauma opvangprogramma het volgende te bevatten:

  • Zorgvuldige selectie en training van personeel dat werkt in potentieel gevaarlijke of bedreigende omgevingen
  • Goed ontworpen noodprocedures en actieplannen
  • Een scholingsprogramma waarin potentiële risico’s behandeld worden
  • Toegewijde opvang tijdens/na een traumatische gebeurtenis
  • Professionele back-up na een incident, met als doel psychologische hulp op korte en lange termijn te bieden indien nodig
  • Ervaring in counseling, psychologische opvang en posttrauma-management is noodzakelijk om traumatische incidenten professioneel en effectief te kunnen hanteren

Praktische richtlijnen voor managers

  • Bezoek de afdeling of locatie van de traumatische gebeurtenis binnen enkele uren na het incident.
  • Toon belangstelling, begrip en steun
  • Concentreer je op de emotionele schade bij medewerkers, niet op de eventuele materiële schade
  • Assisteer het personeel bij het zichzelf reorganiseren in plaats van hen naar huis te sturen
  • Schenk aandacht aan medewerkers die meer veiligheid of beveiliging nodig hebben
  • Benader zo nodig professionele hulpverlening om je te assisteren
  • Wees de eerste drie weken milder ten opzichte van het personeel
  • Motiveer medewerkers zo snel mogelijk de routine van het werk op te pakken, niet voor de organisatie, maar ten gunste van het herstel van de medewerkers zelf

Meer informatie

  • Hoe omgaan met zelfdoding op de werkvloer? | Prenne 53
  • Opleiding 'Oorzaken onderzoeken bij arbeidsongeval' | Prebes
[bron: HMC, A. Lok & C. de Boer]