Erik De Soir is klinisch psycholoog en traumatherapeut met een brede loopbaan bij zowel Defensie als de civiele hulpverlening. Na een carrière als militair psycholoog is hij sinds vier jaar met pensioen binnen Defensie, maar blijft hij actief in meerdere professionele rollen. Zo werkt hij als traumatherapeut in zijn praktijk De Wegwijzer, is hij brandweerpsycholoog en daarnaast is hij docent aan verschillende onderwijsinstellingen. Doorheen zijn loopbaan combineerde hij zijn academische vorming met praktijkervaring als hulpverlener, onder meer als ambulancier en brandweerman waardoor hij intens in contact kwam met traumatische situaties.
Volgens Erik De Soir is het belangrijk om zorgvuldig om te gaan met het begrip trauma. Hij wijst op een “afvlakking” van het concept, waarbij verlieservaringen, uitputting en schokkende gebeurtenissen vaak onder één noemer worden geplaatst. Hij maakt een duidelijk onderscheid tussen ingrijpende gebeurtenissen en werkelijk traumatiserende ervaringen.
Een schokkende gebeurtenis is plots en ingrijpend, maar hoeft niet noodzakelijk traumatiserend te zijn. Van een traumatische ervaring spreekt hij vooral wanneer iemand zelf direct betrokken is, geconfronteerd wordt met extreme dreiging (bijvoorbeeld ernstige verwondingen, verminking of levensgevaar) en er op dat moment geen woorden of betekenisgeving mogelijk zijn. In zulke situaties worden de basiszekerheden van een persoon – wat hij “basisillusies” noemt – abrupt doorbroken.
Zijn benadering is sterk neuropsychologisch onderbouwd. Bij acute dreiging neemt de amygdala het gevaar waar. De hippocampus toetst of de situatie herkenbaar is. Indien dat niet zo is, valt het rationele denken weg en wordt de prefrontale cortex minder actief. Mensen schakelen dan over op overlevingsgedrag: vechten, vluchten, bevriezen of bijvoorbeeld extreem aangepast gedrag. Dit verklaart waarom mensen in crisissituaties soms irrationeel handelen.
Dissociatie – een veranderde bewustzijnstoestand waarbij zintuiglijke of emotionele beleving deels uitvalt – is daarbij dus een belangrijk signaal. Erik benadrukt dat ook preventieadviseurs of vertrouwenspersonen dit kunnen leren herkennen via principes van “Eerste Psychische Hulp” (EpsyEHBO). Het doel is mensen stapsgewijs terug te brengen naar een gestructureerde tijd- en plaatsbeleving, waardoor de hogere hersenfuncties opnieuw geactiveerd worden.
Erik beschrijft herstel in fasen. In de eerste dagen na een ingrijpende gebeurtenis overheerst een beschermingsfase. Daarna volgt een doorwerkingsfase, waarin ongeveer 80% van de mensen binnen vier tot zes weken spontaan herstelt, vaak met wisselende emoties. Wanneer klachten aanhouden en toenemen, kan men evolueren naar een meer vastgelopen fase. Vroege ondersteuning is daarom cruciaal.
Vanuit preventieoogpunt pleit hij ervoor om vooraf inzicht te hebben in de mentale draagkracht van medewerkers die potentieel worden blootgesteld aan traumatische situaties. Hij beseft echter dat dit tegenwoordig complexer is geworden, onder meer door het medisch beroepsgeheim en o.a. de GDPR-wetgeving.
De huidige context – met veranderende gezinsstructuren, minder stabiele sociale netwerken en beperkingen door GDPR – maakt het moeilijker om psychosociale risico’s systematisch in kaart te brengen. Toch vindt Erik dat organisaties met verhoogde risico’s een interne opvangstructuur moeten uitbouwen, in plaats van uitsluitend te outsourcen.
Een draaiboek of crisisplan ziet hij hier als een essentiële houvast, maar dit mag geen statisch document zijn. Het moet leven via opleiding en training. Management en directie dragen hierbij een duidelijke verantwoordelijkheid. Een risicoanalyse, duidelijke rollen, scenario’s (zoals brand, ernstige ongevallen of geweldssituaties) en regelmatige oefeningen verhogen de paraatheid en verlagen de kwetsbaarheid van de organisatie.
Erik wijst op wat hij de “wet van Pleuris” noemt: wanneer verwijtbaarheid, maatschappelijke relevantie en mediabelang samenkomen, kan de druk op organisaties exponentieel toenemen. Dit onderstreept de duty to care van werkgevers om zich degelijk voor te bereiden op crisissituaties.
Volgens Erik is de kennis en opleiding rond trauma de voorbije jaren sterk toegenomen. Hulpverleners in ziekenhuizen, brandweer en politie krijgen meer training in acute opvang. Tegelijk waarschuwt hij voor overmedicalisering: naast professionele hulp blijft ook de eigen veerkracht van mensen belangrijk. In zijn praktijk werkt Erik vanuit een systeemtherapeutische en mensgerichte visie, met aandacht voor het hersteltraject als een gezamenlijk proces. Hij integreert ook dierondersteunde therapie: zijn hond fungeert als steunfiguur en helpt onder meer bij het herkennen van spannings- of dissociatiereacties bij cliënten.
Conclusie van deze aflevering is dat Erik pleit voor gerichte opleiding, een goed samengesteld crisisteam en een praktisch draaiboek met duidelijke scenario’s. Basiskennis van psychologische eerste hulp moet breed verspreid worden binnen organisaties, van management tot operationele medewerkers. Voor grotere organisaties ziet hij korte, praktijkgerichte opleidingen als een haalbare en waardevolle stap in het versterken van de psychosociale paraatheid.
Erik verwijst naar enkele boeken die hij heeft geschreven. Je kan zijn laatste boek 'opvang van mensen in nood' bestellen via o.a. Standaard Boekhandel, Bol.com of je kan het boek uitlenen via de bibliotheek. We kozen hierbij exemplarisch voor de bib van Antwerpen.
Ben je benieuwd naar de eerdere aflevering die over het thema traumatische gebeurtenissen werd opgenomen? Klik dan door naar deze aflevering met host Daisy Buttiens.
Tot slot verwijst Erik in deze afleveringen naar enkele belangrijke wetenschappelijke tendensen mbt traumatische gebeurtenissen op het werk en de impact ervan. Je kan via deze link en deze link meer lezen over de Wet van Pleuris en C-PTSS.
Veiligheidsnieuws is hét vakblad voor preventieadviseurs. Het bevat artikels, praktijkcases, nieuwe trends, onderzoeken … Het verschijnt 4 maal per jaar (72 pagina's) in maart, juni, september en december met een oplage van meer dan 8.000 exemplaren (6.500 print en 1.500 digitaal).